Rồng Nhí
12-20-2007, 02:03 PM
Thầy tṛ Khổng Tử bỏ nước Lỗ lưu vong ra nước ngoài. Một hôm Khổng
Tử gọi Tử Cống (một trong 72 học tṛ hiền của Khổng Tử) hỏi:
- Theo con, thế nào là người nhân, thế nào là người trí?
Tử Cống suy nghĩ một lát rồi đáp:
- Thưa thầy, người nhân là người biết thương người; người trí là người
hiểu người.
Khổng Tử khen "hay". Rồi kêu Tăng Tử vào hỏi lại câu trên. Tăng Tử suy
nghĩ một hồi rồi đáp:
- Thưa thầy, người nhân là người biết thương ḿnh; người trí là người tự biết ḿnh.
Khổng Tử chịu quá! Đoạn ông gọi Tử Lộ vào hỏi:
- Theo con, thế nào làngười nhân, thế nào là người trí?
Tử Lộ thưa:
- Theo con, người nhân là người làm sao cho người khác thương được
ḿnh; c̣n người trí là người làm sao cho người khác hiểu được ḿnh! ...
Khổng Tử rất đỗi ngạc nhiên, ngửa mặt khen rằng:
- Bất ngờ thay! ...
Lời Bàn:
Cùng một cân hỏi nhưng ba câu trả lời hoàn toàn khác nhau, đây thật là
điều thú vị và bất ngờ.
Nhưng ta thường thấy việc đời không khác nào một ḍng sông, có lúc
từ trên cao đổ ào ào xuống vực sâu, có lúc trườn ḿnh, len lách qua hẻm
núi, có lúc thênh thang lặng tờ giữa b́nh nguyên ... thiên h́nh vạn trạng.
Nhưng mỗi dạng trạng đều phù hợp với mỗi hoàn cảnh. Bởi không bao giờ trời
mưa lụt mà sông cạn, trời nắng hạn mà nước sông dâng. Núi dựng bạt ngàn
ḍng sông không thể không uốn ḿnh lượn theo thế núi. Con người cũng
thế. Có lúc ta v́ người và người v́ ta, có lúc ta v́ ta, và người v́ người, theo
hoàn cảnh mà hành sự. Như thế mới không lỗi.
Trong toán học cũng có những vấn đề như trong nhân sinh. Trước đây
2300 năm, nhà Toán học Hi Lạp, Eulide phát biểu: - "Từ một điểm ngoài
đường thẳng, ta chỉ vẽ được một và chỉ một đường thằng song song với
đường thẳng đă cho"!
Ai muốn học toán lên cao bắt buộc phải chấp nhận lời yêu cầu này. V́
đây là một điều hiển nhiên. Thế mà ở Anh, Remann lại phát biểu: - "Từ một
điểm ngoài đường thẳng, ta không vẽ được một đường thẳng nào song song
với đường thẳng cho trước"!
Chưa hết! Sau đó nhà toán học Laubatchewsky lại phát biểu: - "Từ một
điểm nằm ngoài đường thẳng, ta có thể vẽ được vô số đường thẳng song
song với đường thẳng cho trước"!
Thế có trái ngược không? Hai định đề sau đây phải là sai (v́ sai đâu là
định đề!), ở toán cao cấp người ta vẫn dùng nó. Tất nhiên muốn dùng nó
phải tùy theo điều kiện. Người ta thường nói, "chân lư ở bên này Pyrréneés,
sang bên kia trở thành nghịch lư". Đúng hay không đúng c̣n tùy theo hoàn
cảnh.
Qua câu hỏi nhân trí của Khổng Tử, Ngũ tử Tư ở nước Ngô (người cùng
thời với Khổng Tử) nói:
- Không thương ḿnh làm sao thương được người ngoài? Không thương
người làm sao người thương ta? Môn đồ của Khổng Tử chỉ "chẻ tư sợi tóc
nhân nghĩa" (ư nói phiến diện) mà thôi! Nhân và Trí ít nhiều ǵ vốn đă có
saÜn trong mỗi người, chỉ sử dụng có hợp lúc không thôi!
Do đó bất kỳ việc ǵ, đúng hay sai, công hay tội chúng ta khó mà đem
nhận xét chủ quan ra để phán xét được. Bởi việc hành xử của tha nhân c̣n
tùy thuộc hoàn cảnh của họ lúc đó.
ST
Tử gọi Tử Cống (một trong 72 học tṛ hiền của Khổng Tử) hỏi:
- Theo con, thế nào là người nhân, thế nào là người trí?
Tử Cống suy nghĩ một lát rồi đáp:
- Thưa thầy, người nhân là người biết thương người; người trí là người
hiểu người.
Khổng Tử khen "hay". Rồi kêu Tăng Tử vào hỏi lại câu trên. Tăng Tử suy
nghĩ một hồi rồi đáp:
- Thưa thầy, người nhân là người biết thương ḿnh; người trí là người tự biết ḿnh.
Khổng Tử chịu quá! Đoạn ông gọi Tử Lộ vào hỏi:
- Theo con, thế nào làngười nhân, thế nào là người trí?
Tử Lộ thưa:
- Theo con, người nhân là người làm sao cho người khác thương được
ḿnh; c̣n người trí là người làm sao cho người khác hiểu được ḿnh! ...
Khổng Tử rất đỗi ngạc nhiên, ngửa mặt khen rằng:
- Bất ngờ thay! ...
Lời Bàn:
Cùng một cân hỏi nhưng ba câu trả lời hoàn toàn khác nhau, đây thật là
điều thú vị và bất ngờ.
Nhưng ta thường thấy việc đời không khác nào một ḍng sông, có lúc
từ trên cao đổ ào ào xuống vực sâu, có lúc trườn ḿnh, len lách qua hẻm
núi, có lúc thênh thang lặng tờ giữa b́nh nguyên ... thiên h́nh vạn trạng.
Nhưng mỗi dạng trạng đều phù hợp với mỗi hoàn cảnh. Bởi không bao giờ trời
mưa lụt mà sông cạn, trời nắng hạn mà nước sông dâng. Núi dựng bạt ngàn
ḍng sông không thể không uốn ḿnh lượn theo thế núi. Con người cũng
thế. Có lúc ta v́ người và người v́ ta, có lúc ta v́ ta, và người v́ người, theo
hoàn cảnh mà hành sự. Như thế mới không lỗi.
Trong toán học cũng có những vấn đề như trong nhân sinh. Trước đây
2300 năm, nhà Toán học Hi Lạp, Eulide phát biểu: - "Từ một điểm ngoài
đường thẳng, ta chỉ vẽ được một và chỉ một đường thằng song song với
đường thẳng đă cho"!
Ai muốn học toán lên cao bắt buộc phải chấp nhận lời yêu cầu này. V́
đây là một điều hiển nhiên. Thế mà ở Anh, Remann lại phát biểu: - "Từ một
điểm ngoài đường thẳng, ta không vẽ được một đường thẳng nào song song
với đường thẳng cho trước"!
Chưa hết! Sau đó nhà toán học Laubatchewsky lại phát biểu: - "Từ một
điểm nằm ngoài đường thẳng, ta có thể vẽ được vô số đường thẳng song
song với đường thẳng cho trước"!
Thế có trái ngược không? Hai định đề sau đây phải là sai (v́ sai đâu là
định đề!), ở toán cao cấp người ta vẫn dùng nó. Tất nhiên muốn dùng nó
phải tùy theo điều kiện. Người ta thường nói, "chân lư ở bên này Pyrréneés,
sang bên kia trở thành nghịch lư". Đúng hay không đúng c̣n tùy theo hoàn
cảnh.
Qua câu hỏi nhân trí của Khổng Tử, Ngũ tử Tư ở nước Ngô (người cùng
thời với Khổng Tử) nói:
- Không thương ḿnh làm sao thương được người ngoài? Không thương
người làm sao người thương ta? Môn đồ của Khổng Tử chỉ "chẻ tư sợi tóc
nhân nghĩa" (ư nói phiến diện) mà thôi! Nhân và Trí ít nhiều ǵ vốn đă có
saÜn trong mỗi người, chỉ sử dụng có hợp lúc không thôi!
Do đó bất kỳ việc ǵ, đúng hay sai, công hay tội chúng ta khó mà đem
nhận xét chủ quan ra để phán xét được. Bởi việc hành xử của tha nhân c̣n
tùy thuộc hoàn cảnh của họ lúc đó.
ST